Amérika dölet mejlisi ezaliri xitay hökümitini eyiblesh qanun layihisini otturigha qoydi

2009-07-10 : Source: RAF

10 - Iyul küni amérika dölet mejlisining bir qisim ezaliri xitayning uyghurlargha yürgüzüwatqan qattiq basturushni eyiblesh qarar layihisini tonushturush meqsitide axbarat élan qilish yighini ötküzdi.

UAA Teminligen.

10 - Iyul künidiki amérika dölet mejlisi bir qisim ezalirining ‘xitayning qanliq basturushini eyiblesh qarar layihisi’ ni otturigha qoyush axbarat élan qilish yighinidin bir körünüsh. Sürette, amérika dölet mejlisi ezasi bil déléhunt we amérika awam palatasi tashqi munasiwetler komititining reisi dana rohrabakér, dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim we ularning yardemchiliri amérika dölet mejlisi binasi aldida.

Uyghur diyarida yüz bériwatqan qirghinchiliqlar,insan heqliri depsendiliri pütün dunyaning diqqitini alahide tartmaqta. Bügün amérika dölet mejlisi ezasi bil déléhunt we amérika awam palatasi tashqi munasiwetler tarmaq komititining reisi dana rohrabakérlar xitayning uyghurlargha qiliwatqan qattiq bésimini eyibleydighan qarar layihisini tonushturush munasiwiti bilen axbarat élan qilish yighini achti.

Axbarat élan qilish yighinigha dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanimmu ishtirak qildi. Axbarat qilish yighini neq meydanidin muxbirimiz ümidwar bizge yighin ehwalidin melumat berdi.

Axbarat élan qilish yighinida aldi bilen bil dalaxant ependi söz qildi. U sözide aldi bilen uyghurlar heqqide qisqiche melumat bérip ötkendin kéyin sözini mundaq dawam qildi: ” uyghur diyarida yüz bergen weqelerde xitay 156 adem ölgenlikini élan qildi. Emma bizning alghan xewerlirimizdin ölgen kishilerning sanining 500 ge yétidighanliqi melum bolmaqta. Yene minglighan yaridar türmilerge solandi. Xitay uyghurlarning insan heqlirini depsende qilish we ulargha diniy jehettin bésim qilghanning sirtida, ténch yosunda élip barghan bir namayishini térrorluq bilen eyiblimekte. Yeni xitay térrorluqqa qarshi urushni bigunah insanlarni öltürüshning wasitisi qilmaqta. Xitay hökümiti yene rabiye qadir xanimni bu qirghinchiliqning jawabkari dewatidu. Lékin biz bilimiz, rabiye qadir xanim öz xelqining insan heqliri üchün öz hayatini atighan bir ayal. U démokratiyige ishinidu hem ténchliqperwerlik bilen xelqi üchün xizmet qiliwatidu … Men we xizmetdashlirim bu yerde özimizning xitayning uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasitini eyiblesh qarar layihisini qollaydighanliqimizni bildürimiz. Xitay hökümiti ténch yosunda élip bérilghan namayishni qanliq basturushining jawabkarliqini rabiye qadir xanim dep körsitishni toxtitishi kérek.”

Ikkinchi bolup söz alghan awam palatasi tashqi munasiwetler tarmaq komitétining reisi dana rohrabakér amérikining enenisining erkinlikni yaqlash ikenlikini, shunga özlirining erkinlikni yaqlighuchi kishilerni her daim qarshi élip, ularning dunyagha erkinlik élip kélishi üchün yardemde bolup kelgenlikini tekitlidi.

Dana rohrabakér ependi sözide, uyghurlarning xitay kommunst tüzümide éziliwatqanliqini, ularning héchqandaq insan heqliridin behrimen bolalmaywatqanliqini éytqandin kéyin mundaq qildi: “biz amérika dölet mejlisidiki bashqa ezalarningmu bu qarar layihisge awaz qoshushini we xitay hökümitining uyghurlargha yürgüzüwatqan qattiq qol siyasitini eyiblishini ümid qilimiz. Amérika burun özining türmiliridiki kishilerni xitayning soraq qilishigha ruxset qilghan. Shunga bizmu kommunist xitayning bizning tekshürgüchilirimizningmu xitay türmilirige bérip tekshürüsh élip bérishigha ruxset qilishini telep qilimiz.”

Axbarat élan qilish yighinining axirida, dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim söz qildi. Rabiye qadir xanim xitayning uyghur diyarini ishghal qilghandin béri qattiq basturush siyasiti yürgüzüp kéliwatqanliqini tonushturdi.

Rabiye qadir xanim sözide yene, amérika xelqidin gunahsiz ölüwatqan uyghurlarni qutquzuwélishini telep qildi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Amérika dölet mejlisi tibet heqqide qarar layihisi maqullidi
2008.04.10

RFA News

Amérika dölet mejlisining reisi nensi pélosi we mart éyida xitayning tibettiki basturush herikiti bashlanghan mezgilde uning bilen birlikte, hindistanning daramsala shehiride dalay lamani ziyaret qilghan, amérika dölet mejlisi wekiller ömiki ichide yer alghan 9 neper dölet mejlisi ezasi teripidin birlikte sunulghan 1077‏ - Nomurluq qarar layihiside, xitay hökümitining tibettiki basturush herikiti qattiq eyiblengen.

Qarar layihisini birdek awaz bilen qobul qilghan amérika dölet mejlisi ezaliri, xitay hökümitini tibettiki basturush herikitini toxtitishqa we tibet mesilisini bir terep qilish üchün dalay lama bilen jiddiy söhbetke olturushqa, xitay hökümitige qarshi élip bérilghan naraziliq herikitige qatnashqanliqi üchün qolgha élinghan tibetlerni derhal qoyup bérishke chaqirish bilen birlikte, amérika hökümitidin tibet qanuni siyasitini izchil ijra qilishni hemde tibette amérika konsulxanisi échishini telep qilghan.

Xelqara tibet herikitining bu munasiwet bilen 9‏ - April küni élan qilghan bayanatida körsitilishiche, qarar layihisining amérika dölet mejliside muzakire qilinishi jeryanida hem jumhuriyetchi , hem démokrat partiyisining dölet mejlisidiki ezaliri, xitay hökümitining tibette élip bériwatqan basturush herikitini qattiq eyibligen hemde xitay dairilirining tibettiki naraziliq herikitini dalay lama guruhi pilanlighan, dégen bayanatlirini asassiz dep körsetken.

Qarar layihiside, amérika dölet mejlisi ezaliri, xitay hökümitini tibet mesilisini bir terep qilish üchün dalay lama bilen jiddiy we semimiy söhbetke olturushqa chaqirghan.

Amérika dölet mejlisining reisi nensi pélosi, qarar layihisini dölet mejlisige sunush jeryanida qilghan sözide mundaq dégen ” tibettiki basturushni toxtitish üchün, xelqara jamaetning iradisi kérek. Men, olimpik meshilining tibettin ötküzülüshini, tibetler üchün qilinghan eng chong haqaret dep qaraymen. Xelqara jamaet buninggha yol qoymasliqi kérek. Bizning prézidéntimiz, tibetning weziyitide bir özgirish bolmighiche, béyjing olimpik tenheriket yighinining échilish murasimigha qatnishish toghrisida qarar bermesliki lazim.”

Sözide, xitay hökümitini dalay lama bilen söhbetke olturushqa qayil qilish üchün, amérika hökümiti pütün tedbirlerni ishlitishi kérek dep körsetken, amérika dölet mejlisining reisi” dalay lama saq ‏ - Salamet waqtida tibet xelqi bilen bille tibetke qaytip, tibet aptonom dölitide erkin - Azade yashash pursitige ige bolushi kérek, dégen.

Amérika dölet mejlisining jumhuriyetchi ezasi tid pu ” xelqara jamaet tibette yüz bergen weqeler arqiliq, xitayning mesuliyetsiz we wehshi chirayini yene bir qétim kördi. Shuning üchün xitay olimpik meshilini dunyada aylandurushqa tirishiwatqan bir mezgilde, bu meshelning yalqunliri, dunya xelqining qelbide tibetni qollash otining yénishigha seweb boldi”dégen.

Amérika dölet mejlisining démokratchi ezasi, stéf kégen qarar layihisining muzakire qilinishi jeryanida qilghan sözide, “tibet xelqi bilinglarki, bügün biz yeni amérika xelqi silerning yéninglarda,” dégen.

Amérika dölet mejlisi tashqi ishlar komitétining ezasi, jumhuriyet partiyisidin ilina roz lintinen, amérika hökümitini tibetning paytexti lxasa shehiride amérika konsulxanisi échishqa chaqirip, hökümettin, béyjing hökümiti amérikining bu telipini qobul qilmighiche, xitayning amérikida konsulxana échishigha ruxset bermeslikini telep qilghan. (Ömer qanat)

Amérika uyghurliri noruzni kütüwaldi
2008.03.23
Menbe: RFA
3 - Ayning 22 - Küni shitabi washington shehirige jaylashqan amérika uyghurliri birleshmisi paytext yénidiki shimaliy wirjiniye ijtimaiy uniwérsitétining érnst medeniyet zalida daghdughiliq noruz paaliyiti ötküzdi.

Saet 5 tin 11 ghiche dawamlashqan bu paaliyetke washington etrapida yashaydighan shuningdek nyuyork hem bashqa shtatlardin kelgen 200 ye yéqin uyghur qatnashti.

Uyghur qatarliq merkiziy asiyadiki türkiy we pars tilliq xelqlerning qedimiy milliy bayrimi hésablinidighan noruzning yétip kélishi bilen uyghurlarni tebrikligen dunya uyghur qurultiyi reisi, uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim nutuq sözlep, noruz paaliyitining ehmiyiti shuningdek bundaq xildiki jamaet paaliyetlirini uyushturushning , jamaetning bir yerge jem bolushining özara ittipaqliq we birlikni ashurup, milliy dewani rawajlandurushta ehmiyetlik ikenlikini tekitlidi.

Noruz paaliyitide yash ösmürler shéirlar déklamatsiye qildi shuningdek uyghurlarning tarixiy qehrimanliri we ularning uyghur milliy kimliki, milliy mewjudiyiti hem musteqilliqi üchün élip barghan küreshlirining üzülüp qalmay, bügünki künigiche dawamlishiwatqanlighi hem buningdin kéyinmu dawamlishidighanliqini ekis ettüridighan bediiy programmilarni körsetti.

Noruz paaliyiti uyghur élining ichi - Sirtida her yili élip bérilmaqta. Biraq, bu qétimqi noruz paaliyiti tibetlerning naraziliqliri basturulup, ular azap - Oqubetke uchrighan bir peytke toghra kelgenliki üchün, noruz paaliyiti munasiwiti bilen amérika uyghurliri jemiyiti rehberliri özlirining tibet xelqighe bolghan hésdashliqinimu izhar qilghan. Noruz paaliyetliri yene türkiye, ottura asiya memliketliri hem yawropadiki uyghur jamaetliri teripidinmu her xil shekil we mezmunlarda ötküzüldi. (Ümidwar)

Amérika tashqi ishlar ministirliqi 2007 - Yilliq kishilik hoqoq xatirisi doklati élan qildi
2008.03.11
RFA News
11- Mart seyshenbe küni amérika tashqi ishlar ministirliqi dunyadiki barliq döletning 2007- Yilidiki kishilik hoqoq xatirisi heqqide yilliq doklat élan qilghan bolup, doklatta xitayning 2007- Yilliq kishilik hoquq xatirisining nachar péti turghanliqi körsitilgen.
“Xitay xelq jumhuriyiti bir mustebit dölet ”

11- Mart seyshenbe küni amérika tashqi ishlar ministirliqi élan qilghan doklatta xitayning 2007- Yilliq kishilik hoquq xatirisining nachar péti turghanliqi körsitilgen. Source: http://www.state.gov/

Doklatning xitaygha qaritilghan qisimi 139 betlik bolup bu qisimda xitayning hökümet tüzülmisige baha bérilgen hemde ” xitay xelq jumhuriyiti bir mustebit dölet bolup, uning asasiy qanunida xitay kompartiyisi eng hoquqluq partiye dep tekitlengen” dep körsitilip, xitaydiki hökümet, saqchi we herbiydiki eng yuqiri hoquqlarning xitayda partiye ezalirining qolida ikenliki otturigha qoyulghan.

Doklatning bu qismining béshidila xitayning 2007- Yilidiki kishilik hoqoqi xatirisining nachar haletni saqlap kelgenliki, xitayning tibet we uyghur rayonida diniy étiqad erkinlikini qattiq kontrol qilip kelgendin bashqa yene, söz pikir erkinliki, axbarat we intérnét alaqisige bolghan kontrolluqni kücheytkenliki körsitilgen we: ” hökümet az sanliq milletlerge qaritilghan medeniy we diniy jehettin qattiq basturushni dawamlashturup, uyghur aptonom rayonida téximu kücheytken bolsa, tibette diniy erkinlikni téximu boghdi” déyilgen.
” Uyghur élide uyghurlarni bölgünchilik jinayiti bilen jazalash izchil dawamliship keldi”

Doklatta xitaydiki “sotning hökümisiz öltürüsh, jinayetchilerni qiynap, mejburiy iqrar qildurush, mejburiy emgekke sélish” qatarliq shekildiki éghir kishilik hoquq depsendichilikliri körsitilgen hemde ” xitay hökümiti yazghuchi we muxbirlarni, kishilik hoquq paaliyetchilirini, aqlighuchi adwokat we ularning aile tawabiatlirini közitish, zorluq ishlitish, tutup turush, tutqun qilish we qanun astida öz hoquqini qoghdashqa urunghanlarni basturushni izchil dawamlashturup keldi” dep körsitilgen.

Uningdin bashqa doklatta yene, uyghur élide uyghurlarni bölgünchilik jinayiti bilen jazalash izchil dawamliship kelgenliki otturigha qoyulghan bolsa, xitay hökümitining 2007- Yilida yene qesten we qanunsiz adem öltürüsh qilmishi bilen shughullinip kelgenliki, 2007- Yili 5- Yanwarda pamir égizlikide 18 ademni öltürüp 17 ademni öltürgenliki heqqide tepsiliy sanliq melumatning yoqluqi buninggha misal qilip körsitilgen.

Xitayda siyasiy jinayetchilerning 2007- Yilida türmide yaki bashqa shekildiki réjimgha élish orunlirida tutup turulghanliqini, bularning ichide uyghur ilidin toxti tuniyaz we dilkesh tiliwaldilarning barliqi, xitayda siyasiy jinayetchilerning türmide mudditini qisqartish we képillik bilen qoyup bérishke asanliqche érishelmeydighanliqi körsitilgen.
“Hökümet dairiliri uyghurlargha qaratqan bésimni téximu éghirlashturdi”

Doklatta hökümet dairlirining 2001- Yilidin buyan uyghurlargha qaratqan bésimni éghirlashturghanliqi körsitilip: ” hökümet dairiliri 2001 bolupmu, bu rayondiki eng chong étnik millet uyghurlargha qaratqan bésimni téximu éghirlashturdi” déyilgen bolup, bu yil yanwarda uyghur aptonom rayonning partiye sékrétari wang léchüenning hökümet organlirini “üch xil küchler” ge zerbe bérishke righbetlendürgenliki misal qilinghan.

Bu bölekte yene, xitay hökümitining tinch yosunda siyasiy naraziliq bildürgen uyghurlarni basturushni dawamlashturup kelgenlikini we diniy rehberlerni bezi waqitlarda térrorluqqa qarshi turush bahanisi bilen basturup kelgenliki bérilgen bolsa, uningdin bashqa, uyghurlarning bölgünchilik jinayiti bilen éghir jazagha tartilidighanliqi, hetta bezi ehwallarda ölümge höküm qilinidighanliqi hemde buning misali süpitide ismail semetning “döletni parchilash” jinayiti bilen eyiblinip ölümge jazasigha tartilghanliqi körsitilgen.
“Xitay hökümiti sürgünde yashawatqan uyghurlargha zerbe bérishni dawamlashturup keldi”

Doklatta ötken yilida yene, xitay hökümitining xitaygha qaytalmay sürgünde yashawatqan uyghurlargha zerbe bérishni dawamlashturup kelgenlikini hemde uyghur siyasiy paaliyetchi rabiye qadir xanimning oghulliri qahar, ablikim we alim abduréhimlarni qamaqqa alghanliqini körsetken.

Uyghur élide musteqilliq üstide tehlil élip baridighan neshr we ün-Sin buyumlirini saqlashqa yol qoyulmaydighanliqini hemde shundaq matériyallarni saqlisa uzun muddetlik türmige tashlinidighanliqi körsitilgen we 2005- Yilida uyghur musteqilliqini telep qilidighan shair abdulla jamalning qolgha élinghanliqi we öz köz qarashlirini tinch yosunda otturigha qoyghan uyghur yazghuchilardin toxti tuniyaz, abduxélil zunun, abdugheni memtimin, nurmemet yasin we köresh höseyin qatarliqlarning téxiche türmide ikenlikini otturigha qoyulghan.

Ötken yil jeryanida yerlik hökümet dairilirining bölgünchilikke qarshi heriketlerni jemiyet muqimliqini saqlashta zörür dep aqlap kelgenlikini hemde zorawanliq ishlitip tehdit sélishni amanliq saqlashtiki chare süpitide yerlik ahale we shu rayonni ziyaret qilghan chet elliklerge ishletkenliki, uyghur rayonidiki iqtisadi yüksilish we menpeetlerdin yerliklerdin köre xitaylarning eng köp menpeetlinip kéliwatqanliqi körsitilgen.
Kandiliza rays : “dunyaning her qaysi jayliridiki milyonlighan kishilerning hoquqi öz döletliri teripidin tartiwélindi”

11- Mart chüshtin kéyin amérika tashqi ishlar ministirliqida mezkur doklatning élan qilinghanliqi munasiwiti bilen axbarat élan qilish yighini ötküzüldi.

Yighinda sözge chiqqan amérika tashqi ishlar ministiri kandiliza rays xanim gerche kishilik hoquqning hemme ademge ortaq nerse bolsimu, emma yene dunyaning her qaysi jaylirida nurghun insanlarning kishilik hoquqining öz hökümetliri teripidin tartiwélinghanliqini otturigha qoyup:. Gerche bu arzu- Tilekliri hemmeylenge ortaq bolsimu, emma échinishliq yéri, dunyaning her qaysi jayliridiki milyonlighan kishilerning hoquqi öz döletliri teripidin tartiwélindi” dédi.

U yene, nurghun döletlerde kishlik hoquq paaliyetchilirining jazagha tartilip kelgenlikini, emma eshu jesur kishilik hoquq paaliyetchilirining bel qoyuwetmey tirishiwatqanliqini körsetti we ” ular öz wetendashlirigha jümlidin hemmige ilham béghishlaydu” dédi.
” Kishilik hoquq üchün köresh qilishni toxtatmisila, ümid dégen ene shu”

U axirida dunyaning hemme rayonlirida mustebit döletlerning menggü mewjut bolup turiwermeydighanliqini, buninggha ümidwar ikenlikini bildürüp ” belkim özgirishke waqit kétishi mumkin. Emma özgirish choqum bolidu. Dunyaning her qaysi jayliridiki insanlar kishilik hoquqning uniwérisal qimmet qarishi üchün köresh qilishni toxtatmisila, ümid dégen ene shu” dédi.

Gerche, amérika hökümiti bu yilliq kishilik hoquq doklatida xitayni aldinqi yillardikige oxshash kishilik hoquqni eng éghir depsende qiliwatqan dölet qatarigha tizimlighan bolsimu, emma xitayning ötken yildiki kishilik hoqoq xatiriside héchqandaq özgirish bolmighanliqini we nachar haletni saqlap kelgenlikini körsetken. Xitay amérikining 2005- We 2006 - Yilliq doklatlirida dunyadiki kishilik hoquqni eng éghir depsende qiliwatqan qataridin orun élip kelgen idi.

Mezkur doklatning xitaygha qaritilghan qisimida, xitayda kishilik hoquqning her tereptin depsende qiliniwatqanliqi intayin tepsiliy körsitilgen bolup, biz bu qétimliq programmimizda doklatning uyghurlar tilgha élinghan qisminila tonushturup öttuq. (Jüme)

Amérika awam palata ezasi amérika hökümet xadimlirining béyjing olimpik yighinigha qatnishishini chekleshni otturigha qoydi
2008.03.07

RFA News

Amérika prézidénti jorj bushning béyjing olimpik yighinigha qatnishish pilanidin biaram bolghan amérika dölet mejlisining jumhuriyetchi awam palata ezasi frank wolf, amérika hökümitidiki bashqa emeldarlarning béyjing olimpik yighinigha hökümetning puli bilen qatnishishini cheklesh toghrisida qanun chiqirishni telep qildi.

Frank wolf, peyshenbe küni dölet mejlisidiki bir ispat bérish yighinida xitay kishilik hoquq xatirisining özide endishe qozghawatqanliqini we eger prézidént bush béyjing olimpik yighinigha qatnashsa bu prézidént franklin roziwéltning 1936 ‏ - Yili bérlin olimpik yighinigha qatniship, gitlér bilen bir yerde olturush weqesige oxshap qalidighanliqini bildürdi. U,” eger ronald régan bolghan bolsa olimpik yighinigha hergiz barmighan bolatti. Men kapaletlik bérimenki , u hergiz barmighan bolatti ” deydu. Frank wolf bu sözlerni dölet mejlisining xam chot komitétida sözligen sözide tekitlidi.

Frank wolf yene , xitayni sudan bilen bolghan yéqinchiliqidin paydilinip, xartum hökümitige darfurdiki toqunushni toxtitish toghrisida bésim ishletmidi, dep eyiblidi hemde xitay dairilirining amérikigha düshmen döletler bilen qoral ‏ - Yaraq sodisi qilish, siyasiy öktichilerni türmige tashlash, amérikining téxnika we karxana uchurlirini oghrilash bilen eyiblidi.

Frank wolfning qanun layihisi prézidéntning béyjing olimpik yighinigha qatnishishini cheklimisimu, lékin amérika diplomatlirining we fédératsiye hökümet emeldarlirining qatnishishini chekleydu. 8‏ - Ayda prézidént bush olimpik yighinigha qatnashsa xitay dölet reisi xu jintaw bilen xitay kishilik hoquq xatirisi üstide sözlishidighanliqini bildürgen idi. (Erkin)

Source: RFA

2008.03.03

Amérika tashqi ishlar ministirliqining “xelqara zeherlik chékimlik etkeschilikini tizginlesh istiratégiyisi” heqqidiki doklatida xitayni asiyadiki xitaygha qoshna eller we xelqara zeherlik chékimlik etkeschilikining ötkünchi döliti bolupla qalmay, zeherlik chékimlik istémali üzlüksiz mesile bolup kéliwatqan dölet, dep körsetti. Doklatta eskertishiche, xitay dairiliri zeherlik chékimlik etkeschiliki dölet bixeterlikige munasiwetlik jiddiy mesile, dep qaraydighan we zeherlik chékimlik etkeschilikige qarshi bezi tedbirlerni alghan bolsimu, lékin xiyanetchilik edliye dairilirining zeherlik chékimlik etkeschilikige zerbe bérish herikitini cheklimige uchratmaqta.
” Xitay zeherlik chékimlik istimal qilidighan chong dölet bolup qaldi ”

Amérika nyu york uniwérsitétining xitay ishlar mutexessisi shya ming, ” bu yerdiki mesile merkizi hökümetning zeherlik chékimlikke qarshi turush iradisining qetiy emeslikide emes, belki yerlik emeldarlarning xiyanetchilikide ” dep qaraydighan kishilerning biri. Radiomizgha bergen bu heqtiki analizida “xitay dairilirining zeherlik chékimlik mesilisidiki meydani üzlüksiz nahayiti qetiy ” bolup kéliwatqanliqini tekitligen shya ming, ” bu qetiy tedbirlerni xelqara ölchemge salghanda nurghun yerlerde nahayiti éghir bolup ketti déyishke bolidu.

Lékin junggodiki hazirqi mesile merkizi hökümetning iradisi yoqluqidiki mesile emes, bu yerdiki mesile yerlik emeldarlarning xiyanetchilik mesilisidur ” deydu. U, xitay burun zeherlik chékimlik etkeschilikining ötkünchi békiti bolghan bolsa, emdi zeherlik chékimlik istimal qilidighan chong dölet bolup qalghanliqini bildürdi.

Shya ming, burun xitay altun üch burjek rayonining amérika, yawropa we xongkonggha zeherlik chékimlik toshuydighan ötkünchi békiti bolghan bolsa, hazir zeherlik chékimlikining %50 i xitayning özide istimal qiliniwatqanliqini eskertip, “junggo altun üch burjek we altun hilalay rayonlirining qorshawida qélipla qalmay, junggoning zeherlik chékimlik etkeschiliki latin amérikisidiki kokain sodisigha qeder kéngeydi ” dep körsetti.
” Altun hilalay rayoni bilen uyghur ili arisidiki etkeschilik tori pütünley bir riwayet ”

Xitay hökümiti kéyinki yillarda altun hilalay rayoni uyghur ili we xitaydiki zeherlik chékimlik etkeschilikining menbesi bolup qéliwatqanliqini pat - Pat tekitlepla qalmay, bu türdiki etkeschilik heriketlirini sherqiy türkistan teshkilatlirigha baghlimaqta idi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi doklatida altun hilalay rayoni üstide toxtilip, “xitay emeldarliri altun hilalay rayoni xitayning gherbidiki bolupmu shinjangdiki xéroin etkeschilikining menbesi bolup qéliwatqanliqini ilgiri sürmekte ” dep yazdi. Lékin cheteldiki uyghur teshkilatlirining neziride altun hilalay rayoni bilen uyghur ili arisidiki etkeschilik tori pütünley bir riwayet bolup, buni dunya uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit,”xitayning sherqiy türkistan teshkilatlirigha qarshi oyuni ” deydu.
” Zeher etkeschilikide xitay saqchilirining qoli barliqini ispatlaydighan pakitlar bar ”

Amérikining doklatida xitayning zeherlik chékimlikke qarshi üzlüksiz jiddiy tedbir qolliniwatqanliqini,2006 ‏- Yili zeherlik chékimlik bilen munasiwetlik 46300 déloning bir terep qilinghanliqini, 56200 ademning qolgha élinghanliqini, lékin shu yili altun hélalay rayoni bilen munasiwetlik etkeschilik dilosi 58, qolgha élinghanlarning sani 110 adem ikenlikini we 4. 106 Kilogram xiroinning qolgha chüshkenlikini bildürdi.

Doklatta eskertishiche, 2007 ‏- Yili altun hilalay rayoni bilen munasiwetlik zeherlik chékimlik etkeschiliki bir az köpeygen bolup, xitay tamozhna idarisining etkeschilikke qarshi turush idarisi shu yilning deslepki 6 éyida afghanistan bilen munasiwetlik 180 etkeschining qolgha élinghanliqini, 229 kilogram xéroin musadire qilinghanliqini bildürgen.

Uyghur aptonom rayoni j x nazariti 2006 ‏- Yili merkizi ghulja shehiridiki altun hélalay rayoni bilen munasiwetlik almata - Ghulja - Béyjing zeherlik chékimlik etkeschilik guruhining pash qilghanliqini élan qilip, bu guruhning katta béshi, dep qaralghan bezi shexslerge ölüm jazasi bergen. Lékin dunya uyghur qurultiyidiki dilshat rishit, “rayondiki zeherlik chékimlik etkeschilik paaliyetliride xitay saqchilirining qoli barliqini ispatlaydighan pakitlar bar ” dep körsitidu.
Xitay térrorchi éniqlimisini xelqara ölchemlerge asasen tekrar chüshendürüshi kérek

Amérikining tashqi ishlar ministirliqining doklati 2 qisimgha bölüngen bolup, 1 ‏- Qisim zeherlik chékimlik we ximiyiwi maddilarni tizginleshke dair, 2 ‏- Qisimi qanunsiz pul yuyush we pul - Muamile jinayetlirige aittur.

Doklatning bu qisimida xitay amérikidiki 11 ‏- Séntebir weqesidin kéyin, amérika we xelqara jemiyetning térrorchi teshkilatlarning maliye menbesini qurutush herikitige qatnashqan we b d t xewpsizlik kéngishining bu heqtiki qararlirigha qoshulghanliqini, lékin xitay yenila xewpsizlik kéngishining 1267 ‏- We 1373 ‏- Qararliridiki bezi konkrét maddilarni toluqi bilen ijra qilmighanliqini eskertip, “xitay asasiy diqqet nezirini ichki qisimda shinjang uyghur aptonom rayonidiki térrorchi heriketlerning maliye menbesige qaratti… Lékin uning bu heqtiki qanunida nurghun éniqsizliqlar mewjüt… Xitay térrorchi heriketlerge bergen éniqlimisini xelqara ölchemlerge asasen tekrar chüshendürüshi kérek ” dep yazidu. (Erkin)

RFA News Uyghur
2008.02.29

Amérika prézidénti jorj bush tünügün yeni peyshenbe küni aqsarayda ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida olimpik mezgilidiki xitay ziyariti üstide toxtaldi. Ziyaritining peqetla tenheriket musabiqisini tamasha qilishni meqset qilidighanliqini chüshendürgen jorj bush, murasimgha barghanda, xitaydiki insan heqliri mesilisini tekitleydighanliqini bildürgen.
Elen bork: ” bush putbol heweskarila emes, u bir prézidént”

Seyshenbe küni xitay tashqi ishlar ministiri yang jyéchi bilen amérika tashqi ishlar ministiri kandiliza rayis, ikki terep munasiwiti heqqide qoshma bayanat élan qilghandimu, rayis, amérikining insan heqliri mesilisining ikki terep munasiwitide her waqit muhimliq ornini yoqatmaydighanliqini eskertken idi. Jorj bush tünügünki sözide, xitayning diniy erkinlik mesilisi üstide toxtilip mundaq dégen: “saghlam, pütün, inaq bir jemiyet déginimiz diniy erkinlikke yol qoyulghan jemiyettur.” Jorj bush bu sözliridin kéyin, xitayning öz xelqining diniy étiqadidin endishe qilmasliqi kéreklikini bildürgen.

Aqsaraydiki erkinlik öyining xizmetchiliridin elen bork bu yil 7 ‏-Yanwar küni washington pochtisi gézitide maqale élan qilip, jorj bush olimpik ziyaritining ehmiyitini bayan qilghan. U shu maqaliside, jorj bushning olimpikni tamasha qiliwatqanda yalghuz kaltektop heweskari yaki putbol qiziqquchisi süpitide emes belki, amérika prézidénti süpitide tamasha qilidighanliqini, bu sewebtin bushning choqum xitaydiki insan heqliri weziyitige qarita amérikining naraziliqini ipadilishi kéreklikini؛ bundaq bolmighanda, bushning olimpik ziyariti, olimpikni ghelibilik ötküzüp xelqarada nopuz tiklimekchi bolghan xitayning tügminige su quyup béridighanliqini eskertken idi.
Jorj bush: ” mesile otturigha qoyushumgha men tep tarqudek tosalghu yoq”

Elen borkning maqaliside déyilishiche, xitaydiki 40 neper siyasiy öktichi ötken yil merkezge teklipname sunghan, teklipnamide, xitay xelqining olimpiktin bekrek, insan heqlirige éhtiyaji barliqini otturigha qoyghan. Bu teklipnamige imza qoyghuchilardin xu jya, döletni aghdurush jinayiti bilen eyiblinip qolgha élinghan.

Tünügünki axbarat yighinida bir muxbir bu mesilini jorj bushning ésige salghan we xu jintaw bilen körüshkende bu mesilini tilgha alidighan ‏- Almaydighanliqini sorighan. Jorj bush bu soalgha mundaq jawab bergen: “bu mesilini otturigha qoyushta men tep tarqudek bir tosaq yoq, belki, bu tür mesililerni xu jintaw bilen sözlishishke pursitim bar dep qaraymen.”
” Uyghur musulmanliri zerbige uchrawatidu”

Jorj bushning bu sözlirini bayan qiliwatqan peytte, amérikining xelqara diniy erkinlik komitéti bayanat élan qilip, jorj bushni olimpik ziyariti dawamida, xitaydiki siyasiy mehbuslar bilen körüshüshke chaqirghan. Bayanatta mundaq déyilgen: xitayda diniy jamaetler qattiq zerbige uchrawatidu, bolupmu uyghur musulmanliri, tibet buddistliri we tizimlatmighan katolik we protistan muxlisliri zulum chékiwatidu.

Jorj bush olimpik ziyaritide, xitaydin, diniy paaliyetliri seweblik qolgha élinghan tibet, uyghur we bashqa mehbuslarni shertsiz we derhal qoyuwétishke chaqirishi kérek. Mezkur bayanatta yene, bushning ibadet üchün diniy murasimlargha qatnashqanda, xitaygha béqinda chérkawlargha emes, tizimlatmighan chérkawlargha bérishi tewsiye qilinghan. Bayanatta yene, bushni, 12 yildin béri pinhanda tutup turuluwatqan, tibetning dalay lama tallighan benchen lamasi godin chokiyning iz-Dérikini élishqa chaqirghan.

Amérikining sabiq prézidéntliridin ronald régan, 1988 ‏-Yili sowét ittipaqini ziyaret qilghanda, sowéttiki 100 neper siyasiy öktichi bilen körüshken, u öktichilerning yétekchisi andri saxarowni gorbachifqa tonushturup: “bu sizning wetendishingiz, shundaqla xelqingizning parchisi” dégen. Eyni chaghda küchlük ghulghula peyda qilghan bu körüshüsh, sowét ittipaqida démokratik heriketlerning ewj élishigha qozghatquch rol oynighan dep qarilidu. Shunga, bir qisim xelqara jemiyetler jorj bushning olimpik sepiri aldida cheteldiki xitaygha qarshi öktichiler bilen körüshüshini, olimpik mezgilide bolsa xitaydiki öktichiler bilen körüshüshini telep qilmaqta. Bu telepler arisida, jorj bushning olimpik sepiri aldida rabiye qadir xanimni qobul qilishimu bar. (Shöhret hoshur)

Amérika dölet mejlis binasida chaqirilghan charshenbe künki ispat bérish yighinida amérika awam we kéngesh palatasidiki qanun chiqarghuchi zatlar tashqi dunyaning béyjing olimpik yighini mezgilide, xitay axbarat erkinliki we kishilik hoquqni yaxshilash heqqidiki chaqiriqigha xitay dairilirining qandaq inkas qayturidighanliqini yéqindin közitidighanliqini bildürdi.
” Amérika tenterbiyichilirining süküt qilmasliqini ümid qilimen”

Dölet mejlisi ezalirining yighindiki sözlirige qarighanda, ularning xitayning olimpik wedisini ijra qilish semimiyitige guman bilen qaraydighanliqi chiqip turatti. 2000 ‏- Yili xitaydiki puqralar erkinlikini nazaret qilish meqsitide qurulghan xitay ishlar komitéti amérika dölet mejlisi we bush hökümitining teng bashqurushidiki birleshme organdur. Mezkur organning bu qétimqi ispat bérish yighinida démokratik kéngesh palata ezasi bayron dogan, “biz xitay hökümitining öz wediside turushini körüshni xalaymiz,” dédi. Jumhuriyetchi awam palata ezasi kristofér simit bolsa ” olimpik süküt qilidighan waqit emes ” dep körsetti. U, engiliye olimpik komitétining engliyilik tenterbiyichilerge olimpik jeryanida xitay kishilik hoquqi xatirisini tenqid qilmasliqqa agahlandurghanliqini eskertip, ” amérika tenterbiyichilirining süküt qilmasliqini, belki öktichi zatlar bilen uchriship, bezi pikirlerni otturigha qoyushini ümid qilimen ” dep körsetti.

Yighinda yene bir jumhuriyetchi awam palata ezasi ed roys, “olimpik amérikining xitaygha erkinlikni kéngeytish toghrisida bésim ishlitishidiki”achquchluq qoral” ikenlikini bildürdi. Yighinda yene, xitay rehberlirining olimpik harpisida öktichi zatlarni basturuwatqanliqi, bolupmu xitayda eydiz bimarlirining hoquqini qoghdighuchi aktiplarning biri xu jyaning 2007 ‏- Yili dékabirda qolgha élinish weqesi dölet mejlis ezalirining alahide tilgha élishigha muyesser boldi. Bu qétimqi yighin amérika tashqi ishlar ministiri kandiliza rays aldinqi küni béyjingda xitay tashqi ishlar ministiri yang jyéchi bilen xitay ‏- Amérika kishilik hoquqi söhbitini eslige keltüridighanliqini jakarlighan mezgilge toghra kelgen bolup, xitay 2004 ‏- Yili amérika hökümitining b d t kishilik hoquqi yighinida xitay kishilik hoquqi xatirisini eyiblesh layihisini otturigha qoyghanliqi tüpeyli amérika bilen élip bériwatqan kishilik hoquqi söhbitini tonglatqan idi.
“Dunyaning bésimi xitayni özgirishke qistishi mumkin”

Xitay ishlar komitétidiki dölet mejlisidiki ispat bérish yighinida yene, amérikidiki kishilik hoquq, emgek we muxbirlar hoquqini qoghdighuchi teshkilatlarning wekilliri ispat berdi. Merkizi nyu yorktiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining wekili sofiye richardson, xelqara jemiyetning xitaygha bésim ishlitishini telep qildi. U mundaq deydu, ” eger xelqara jemiyet xitayni özgirishke qistimisa, bu, tashqiridikiler xitayning basturush siyasitige süküt qiliwatidu, dégen tesirat béridu. Chünki xitay xelqara jemiyetning bolupmu amérikining olimpik yighinigha ijabiy inkas qayturushini kütmekte. Shunga dunyaning bésimi xitayni özgirishke qistishi mumkin.”

Yighinda merkizi nyu yorktiki muxbirlarni qoghdash komitéti asiya programmisining kordinatori bap dyaz söz qilip, xitayning olimpik mezgilide axbarat erkinlikini yaxshilash wedisi bergenlikige qarimay, xitayda muxbirlarning ehwali üzlüksiz nachar ehwalda turuwatqanliqini, xitay 2007 ‏- Yili 1 ‏- Ayning 1 ‏- Küni yolgha qoyghan yéngi axbarat qaidisidiki belgilimilerge riaye qilinmighanliqini, bolupmu chetellik muxbirlarning tibet we uyghur élige ziyaret qilishi yenila chekliniwatqanliqini bildürdi.
” Tibet we shinjang uyghur aptonom rayonigha seper qilish yenila chekliniwatidu”

Xitay dölet kabintining axbarat ishxanisi élan qilghan mezkur qaidide chetellik muxbirlar xitaydiki her qaysi jaylargha ruxsetsiz seper qilsa, xalighan kishiler bilen söhbet ötküzse bolidighanliqini belgiligen. Bap diyaz, hökümet emeldarlirining cheklime pat arida pütünley bikar qilinidighanliqini we tekrar yolgha qoyulmaydighanliqini tekitliginige qarimay, ” tibet we shinjang uyghur aptonom rayonigha seper qilish yenila chekliniwatqanliqini eskertishimizge toghra kelmekte,” deydu.

Yighinda xitayning az dégende 25 neper muxbirni dölet mexpiyetliki we hakimiyetke alaqidar gunahlar bilen hazirgha qeder tutup turuwatqanliqini tekitligen bab diyaz, ” xitayda metbuatning ehwali biz béyjing 2008 ‏- Yilqi olimpik musabiqisini ötküzüsh hoquqigha érishkende kütken ehwalda emes. Xelqara olimpik komitéti we hökümet gumanlanghuchilarni olimpik ghayisining xitaygha kirishi bilen hökümetning uchurni tézginlesh küchi ajizlishidighanliqigha ishendürgen idi. Lékin kütken ehwalning yüz bermigenliki körülüwatidu,” dep eskertti. Lékin xitay hökümiti olimpik mezgilide kishilik hoquqni yaxshilash heqqidiki teleplerni ret qilip, kishilik hoquqni qoghdighuchilarning telipi olimpikni siyasiylashturghanliqtur, dep eyiblimekte.

Xitay tashqi ishlar ministiri yang jyéchi, peyshenbe küni engiliye tashqi ishlar ministiri miliband bilen ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinida, kishilik hoquq olimpiktin muhim dégüchilerning qolgha élinish weqesi yüz bergenlikini ret qilip, “junggoda puqralar söz erkinlikidin behriman boluwatidu ” dédi. Lékin amérika muhit qoghdash idarisining qanun meslihetchisi rogér martélla amérika dölet mejlisidiki ispat bérish yighinida, ” olimpik yighini tügigende dunya xitayni xitay tenterbiyichilirining alghan mukapati bilen emes, xitayning muhit we kishilik hoquqi saheside qanchilik netijige érishkenliki bilen xatirileydu ” dep körsetti. (Erkin)

From RFA