Xitaydiki yer tewresh namratlarni ” jazalidi”
Muxbirimiz shöhret hoshur xewiri
2008-05-14
Source: RFA , Erkin Asia Radiosi
Sichüendiki yer tewresh heqqide bügün tepsiliy melumat bergen wal stirit zhurnili, tebiiy apetning sichüende baylargha emes namratlargha uwal qilghanliqini yazdi. Maqalide bu qétimqi ziyan xitay jemiyitidiki bay we kembeghel arisidiki ikki qutupning perqini körsetti déyildi.

Xitaydiki yer tewreshte ölgenlerning we saq qalghanlirining pajielik kürünüshliridin.
Mezkur maqalide yene, apet merkizidin yiraq jaylardiki mekteplerning yiqilip, apet merkizige yéqin jaydiki hökümet binalirining tewrimigenlikini otturigha qoydi.
Xitayning yézilirida qurulushlarning süpet tekshürüsh ötkili yoq
Maqalide bildürülüshiche nöwette, xitayning yézilirida otturiche kishi béshi kirimi 4140 yüen, sheherlerde bolsa 13786 yüen. Wénchüen nahiyisining kishi béshi otturiche kirimi 1400 yüen bolup sheher ahalisiningkidin 10 hesse töwen. Yéza ahalilirining iqtisadiy küchining ajizliqi apettin mudapelinishtiki ajizliqni keltürüp chiqarghan.

Maqalide yene, neq meydanda tekshürüsh élip barghan mutexessislerning qarashlirigha orun bérilgen. Xitay döletlik qurulush tetqiqat ornining mutexessisi xuang shimén, ” döletning qurulush pilanlashta, qurulushlarning yer tewreshke taqabil turush iqtidarini muhim bir ölchem qilghanliqini, bu ölchemni emeliyleshtürüshning mumkin bolmay kéliwatqanliqini, buning sewebining ahalilerning sétiwélish küchi, dölet belgiligen ölchemdiki qurulush matériyallirini sétiwélishigha yetmeywatqanliqini ashkarilighan.

Yene bir mutexessis, xitayning yézilirida qurulushlarning süpet tekshürüsh ötkili yoqluqini, ahalilerning öy sélishta yer tewreshtin mudapielinish emes, peqet yamghur we shamaldin mudapielinishni meqset qilidighanliqini bildürgen. Chéngdu shehiridiki bir qurulush shirkitining énjinéri William Gormley xitaydiki köpligen binalarning süpet ölchimide mesile barliqini we bu ajizliqning bundin kéyin téxi köp ashkarilinidighanliqini bayan qilghan.

Yene wal stirit zhurnilining bildürüshiche, nöwette xitay qurulush ministirliqining yer tewreshtin mudapie körüshte qoyulidighan süpet ölchemliri yaponiye we kaliforniyidiki süpet ölchimi bilen oxshash, emma bu ölchemni emeliyleshtürüsh oxshash emes. Énzhinér xuang shimén ölchemni emeliyleshtürüshte köp tosaqlar barliqini bildürgen. Emma bu tosaqlar heqqide konkrét toxtalmighan.
Xitayning qurulush ölchemliride yer tewreshtin mudapielinish iqtidarigha perqliq ölchem békitilmigen
Bu qétimqi apette köpchilikning diqqitini tartqini, apet merkizidin yiraq jaylardiki mektep, doxturxana we aililikler binalirining örülüp, apet merkizige yéqin bolghan séchüenning merkizi shehiri chéngduda hökümet binalirining tewrimey turghanliqidur. Bu weziyetke qarita xitay puqraliri intérnét sehipiliride naraziliqini bildürmekte, tenqidlerde, hökümetning xelqning pulini xelq üchün ishletmeywatqanliqi tilgha élinghan.

Los anjélés waqti gézitining xewer qilishiche, xitayning qurulush ölchemliride, ottura-Bashlanghuch mektepler qurulushining yer tewreshtin mudapielinish iqtidarigha perqliq ölchem békitilmigen. Bu ölchem gherb elliride perqliq bolup, mektep qurulushigha süpet telipi téximu yuqiri qoyulidu. Xitayda bolsa, eng yuqiri telep, ayrodrom we atom tetqiqat qurulushlirigha qoyulghan.

Nöwette, xitayning apet qutquzush paaliyitimu yétersiz dep qaralmaqta. Wénchüen nahiyiside özini özi qutuldurup chiqqan bir puqra, 24 saetkiche hökümettin héchqandaq yardem kelmigenlikidin shikayet qilghan. Nöwette chetel döletlirining qutquzush etriti ewetish telepliri xitay teripidin ret qilinmaqta. Bügün xitay jenubiy koriyening 1 milyon dollar yardem pulini qobul qilghan. Emma qutquzush etritini qobul qilmighan.

Hazirghiche neq meydangha yétip barghanlar, xitay eskerliri we shinxua agéntliqining muxbirliri. Xitay bügünge qeder tereqqiy qiliwatqan sheher qurulushi bilenla tonulup kelgen bolup, xarabe halettiki yéza qurulushliri dunyaning neziridin uzaq tutulup kelgen.
Perezler, ölgenler sanining 40 minggha yétip barghanliqini körsetmekte
Shinxua agéntliqi charshenbe küni chüshtin kéyin, bu qétimqi apette ölgenler sanini 14866 dep élan qildi. Fransiye axbarat agéntliqi apet meydanidin bergen xewiride, hazirghiche yene 26 ming ademning iz-Dériki yoqluqini xewer qildi.. Mushundaq bolghanda sichüendiki apet, xitayda yéqinqi yérim esirde yüz bergen ikkinchi chong yer tewresh apiti hésablinidu. Deslepkisi tangshen apiti bolup, u qétimda 240 ming xitay hayatidin ayrilghan.

Bu yene, yéqinqi 10 yil ichide dunyada körülgen yer tewresh apetliri ichide ziyini éghir bolghanlardin biri hésablinidu. 1999 ‏-Yili türkiyidiki yer tewreshte 17 ming kishi ölgen, 2003 ‏-Yili irandiki yer tewreshte 26 ming ölgen, 2005  ‏-Yilqi pakistandiki yer tewreshte 78000 adem ölgen,

Perezler, bu qétimqi xitaydiki apette ölgenler sanining 40 minggha yétip barghanliqini körsetmekte.